Iedereen kijkt naar de wereld, elk op zijn of haar manier, dus anders. Latifa woont in Caïro, hoofdstad van Egypte, samen met 20 miljoen buren. Dat zijn bijna twee keer zoveel mensen als in België. Van daar richt ze haar blik op ons land.

Aan het begin van de 20ste eeuw liet de Belgische baron Édouard Empain een moderne stad verrijzen uit de Egyptische woestijn: Heliopolis, de ‘stad van de zon’. Drie decennia later bouwde zijn zoon Louis in Brussel een art-deco-meesterwerk, de Villa Empain. Twee plaatsen, twee tijdperken, maar hetzelfde ideaal: het Oosten en het Westen verenigen door schoonheid, cultuur… en een droom van moderniteit.

De droom van een imperium in de woestijn

Reizigers die vanaf de luchthaven naar Caïro centrum gaan zien het werk niet, van een visionair. Achter de okerkleurige muren en palmbomen ligt Heliopolis, een tuinstad die ontsproot aan de verbeelding van een gedurfde Belg: Édouard Empain (1852-1929). Als zoon van een onderwijzer uit Henegouwen, magnaat van de spoorwegindustrie, pionier van elektrisch vervoer, droomde Empain ervan om de tram van Caïro uit te breiden. Nadat de autoriteiten zijn plannen voor het zuiden van de stad hadden afgewezen, richtte hij zijn blik op het noordoosten, waar zich toen alleen een eindeloze woestijn uitstrekte. In 1905 richtte hij de Compagnie d’ Héliopolis op en bouwde hij monumentale lanen, weelderige tuinen, een elektrische tram en een geheel nieuwe architectuur die art nouveau en neo-Arabische stijl combineerde. Het was het idee van een groene, moderne en kos­mopolitische stad – een stedelijke utopie waar Europese elegantie en oosterse verfijning elkaar kruisten.

Het symbool van Héliopolis. Voor zijn eigen woning gaf de baron de Franse architect Alexandre Marcel de opdracht een paleis te bouwen, geïnspireerd op de tempels van Angkor en India. Het paleis van de baron, bijgenaamd ‘Hindoe-villa’ werd tussen 1907 en 1911 gebouwd in gewapend beton – een technisch hoogstandje in die tijd – en is versierd met boeddha’s, olifanten en stenen slangen in een bijna mythologische setting. Het monument stond lange tijd leeg, maar heeft onlangs zijn glans teruggekregen. Het symboliseert op zichzelf de ambitie van Édouard Empain: beschavingen met elkaar in dialoog brengen door middel van architectuur. Maar rondom het paleis heeft de ‘stad van de zon’ zijn glans verloren. Auto’s hebben de rails vervangen, de avenues zijn overvol en de moderniteit waar de baron van droomde, is opgegaan in de stedelijke chaos van het hedendaagse Caïro.

De afschaffing van de tram, een ramp

De verdwijning van de tram van Heliopolis, waartoe werd beslo­ten onder het presidentschap van Abdel Fattah al-Sissi, was veel meer dan alleen een stedelijke transformatie. Het was een echte sociale ramp. Dit eeuw oude netwerk, een erfenis van een Egypte dat droomde van orde en vooruitgang, verbond Heliopolis met het stadscentrum en bediende tegelijkertijd de wijken van Heliopolis. De tram was voor iedereen toegankelijk dankzij een bescheiden tarief en vormde de economische long van arbeiders, bedienden en kleine handelaars. De afschaffing ervan heeft dui­zenden levens ontwricht. Het huidige systeem, een combinatie van rammelende bussen, minibussen en een nieuwe metrolijn die als ‘moderner’ wordt gepresenteerd, sluit in feite een groot deel van de inwoners uit. De metrolijn omzeilt talrijke wijken, waardoor de minstbedeelden aangewezen zijn op verouderde en duurdere vervoersmiddelen. In enkele jaren tijd zijn de ver­voerskosten explosief gestegen. Kaartjes zijn tien keer zo duur geworden. Met een minimumloon van ongeveer 8000 Egyptische pond (ongeveer 160 euro) en een inflatie van meer dan 60% is reizen een luxe geworden. Het budget voor vervoer vertegenwoor­digt nu 10 tot 15 % van het maandelijks inkomen van een gezin. Tussen huur, voedsel en basisuitgaven gaat de middenklasse ten onder, terwijl arbeiders jongleren tussen vermoeiende reizen en dagelijkse schulden. De gelukkigen nemen nog steeds een over­volle bus; de anderen lopen soms kilometers om op hun werk te komen. Heliopolis, ooit een symbool van stedelijke harmonie, is een gebied van ongelijkheid geworden waar mobiliteit zelf de soci­ale kloof weerspiegelt.

Onderdrukte woede. In het Egypte van vandaag is proteste­ren een misdaad. De vakbonden, hoewel officieel erkend, spelen slechts een decoratieve rol en de wet verbiedt elke openbare demonstratie. De gevangenissen zitten vol met politieke gevan­genen en opposanten. Geconfronteerd met deze machteloosheid heeft zich een ander systeem opgedrongen, ‘bakchich’, het smeer­geld, dat een echt institutioneel radertje is geworden. Een paar biljetten om een document te krijgen, een boete te ontlopen of gewoon om in de bus te stappen: het bakchich is de dagelijkse munteenheid geworden in een land waar de officiële regels de zwakkeren niet meer beschermen. Het verdwijnen van de tram symboliseert dus niet alleen het einde van een vervoersmiddel. Het belichaamt ook de geleidelijke verdwijning van de openbare dienstverlening ten gunste van een logica waarin iedereen voor zichzelf moet zorgen. Het moderniseren van de tram zou mogelijk zijn geweest; het afschaffen ervan betekende het verbreken van een essentiële band tussen de inwoners en hun stad.

Brussel, de andere stad van de zon

Terwijl Heliopolis zijn ziel verloor, blies een andere erfgenaam van Empain in Brussel de vlam van de droom van zijn vader nieuw leven in. Louis Empain (1908-1976), zoon van de baron, erfde zijn voorliefde voor architectuur en een intellectuele nieuws­gierigheid naar cultuur en kennisoverdracht. Tussen 1931 en 1934 liet hij de prachtige Villa Empain bouwen, een art-deco meesterwerk van Michel Polak. Het huis, geheel in marmer en met strakke lijnen, was achtereenvolgens een privéwoning, een ambassade en vervolgens een vervallen gebouw, voordat het in 2006 door de Boghossian Foundation werd gerestaureerd. Tegenwoordig huisvest het een centrum voor kunst en dialoog tussen de culturen van Oost en West. Louis Empain, die discreter was dan zijn vader, wijdde zich ook aan het onderwijs. Hij richtte een instituut voor kansarme kinderen op in Sainte-Ode en nam in Canada deel aan de oprichting van het domein van Estérel, een grootschalig project dat natuur en cultuur combineert. De zakenman was een weldoener geworden.

Twee dromen, één licht

Van Héliopolis tot Brussel, van het zand aan de Nijl tot het Zoniënwoud, streefden de Empains hetzelfde ideaal na: plaat­sen bouwen waar moderniteit en schoonheid samengaan, waar vooruitgang ten dienste staat van de mens in plaats van hem te onderdrukken. Maar terwijl de Villa Empain vandaag weer in volle glorie schittert, lijkt Héliopolis zijn glans te hebben verlo­ren. Waar Édouard Empain droomde van spoorwegen die mensen met elkaar verbonden, heeft de moderniteit scheidslijnen getrok­ken. In het helse lawaai van het verkeer is het fluisteren van de verdwenen tram nauwelijks nog te horen – een tijd waarin de toekomst nog in het teken stond van solidariteit.

Latifa Benhamed