Ze bestaan niet meer… of zo worden ze niet meer gevormd… Die grote redenaars, die niet alleen boeiend kunnen spreken, maar ook een massa kunnen inspireren met hun boodschap. Een boodschap die jaren later nog blijft hangen. Die als ‘historisch’ de annalen van de mensheid ingaat. Toespraken die niet alleen visueel – dankzij live registratie op tv of in het digitale tijdperk op talloze gsm’s – maar ook auditief blijven nagalmen.
Omdat we het in deze Gazet vooral over dromen hebben, wil ik even stilstaan bij die fameuze speech van Martin Luther King Jr., die de geschiedenis inging als ‘I have a dream’.
Knack Focus heeft in juni 2013 een top 10 samengesteld van de beste speeches (tot dan toe) ooit. Het overzicht is makkelijk te vinden op het internet onder de zoekterm ‘de 10 beste speeches ooit’. De speech van Martin Luther King staat er op 7.
Ook al dromen we met miljoenen dezelfde droom, er verandert niets als we ons niet laten horen – of laten zien.
Een daad van verzet
Op 28 augustus 1963 vond op de Mall in Washington, in de schaduw van het Lincoln Memorial – Lincoln, de Amerikaanse president die 100 jaar eerder officieel de slavernij afschafte – een nooit eerder geziene massabetoging plaats. Ruim 250.000 mensen kwamen er samen om te protesteren tegen de nog steeds geldende rassenongelijkheid.
Want ondanks de onwettelijkheid van de apartheid en het feit dat de zwarte bevolking niet meer gedwongen werd om onbetaalde arbeid te verrichten, bleef de rassenscheiding in de praktijk wel degelijk een feit. In de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw waren er nog steeds aparte kerken, scholen, winkels en openbare toiletten, moesten Afro-Amerikanen nog steeds achteraan instappen op de bus en mochten ze enkel plaatsnemen op de voor hen speciaal voorziene plaatsen, terwijl politie en rechtspraak nog steeds in handen van blanken waren… En ging de Ku Klux Klan wild en haast ongehinderd tekeer. Tot er vooral vanuit het Zuiden stilaan een beweging op gang kwam. Een beweging die klein begon. Met een daad van verzet.
Op 1 december 1955 weigert Rosa Parks als zwarte vrouw haar zitplaats in de bus af te staan aan een blanke man. Ze werd hiervoor gearresteerd en werd zo als Amerikaanse burgerrechtenactiviste wereldnieuws. Uit deze kleine individuele actie, gevolgd door haar arrestatie, groeide de Montgomery-busboycot: meer dan een jaar lang – 381 dagen om precies te zijn – weigerden de zwarte inwoners van Montgomery nog de bus te nemen en gaven zo aan dat ze tegen de rassenscheiding in het openbaar vervoer waren. Pas nadat de vervoersmaatschappij hierdoor in financiële problemen raakte, werd de wet gewijzigd. Voortaan kon iedereen vrij plaatsnemen waar die wou.
Ondanks deze door een massaal uitgevoerde actie van geweldloos verzet afgedwongen overwinning, bleef het verzet en het bewustzijn van de vooral zwarte bevolking tegen andere nog heersende ongelijkheden groeien. Zodanig groot geworden en verspreid over alle Amerikaanse staten, kon het niet anders of de burgerrechtenbeweging organiseerde een betoging in Washington, bekend als ‘the March on Washington DC’.
Daar wordt, na een dagenlange mars vanuit verschillende streken van de VS, geprotesteerd en gezongen door Bob Dylan, Joan Baez en Mahalia Jackson, en gesproken door vertegenwoordigers van meerdere mensenrechtenorganisaties. En dan komt dus ook Martin Luther King achter de micro te staan.
Als we Wikipedia mogen geloven, riep Mahalia Jackson hem vanuit het publiek toe: “Tell them about the dream, Martin!” En zo kreeg de Amerikaanse bevolking, live en rechtstreeks via de televisie, de 17 minuten durende historische speech de huiskamer binnen.
De toespraak is fenomenaal sterk. Niet alleen door de boodschap zelf, maar ook door meerdere keren doorheen zijn toespraak, haast als een mantra, de woorden ‘I have a dream’ te gebruiken en te herhalen.
Helaas, helaas, helaas
Maar enkel blijven dromen heeft weinig zin natuurlijk. Ook al dromen we met miljoenen dezelfde droom, er verandert niets als we ons niet laten horen – of laten zien. Zelfs aangestoken door kleine verzetsdaden, die uitgroeien tot een massabeweging, is er nog steeds veel werk aan de winkel. Ja, blijkt het zelfs vechten tegen de bierkaai. ‘Black Lives Matter’, nog steeds actueel toch?
George Floyd werd op 25 mei 2020 gewurgd door de politie, die minutenlang zijn keel dichtsnoerde met een kniegreep. Ook deze beelden werden gevisualiseerd en bleven auditief hangen. ‘I can’t breathe’ werd zo de slogan van Black Lives Matter. Wereldwijde protesten in talloze steden volgden…
Renée Good en Alex Pretti werden door ICE-agenten doodgeschoten in januari 2026 en ook deze moorden kwamen de huiskamer binnen, werden massaal gefilmd op gsm’s en talloze keren gedeeld op de sociale media, waarna Bruce Springsteen met zijn Streets of Minneapolis het protest tegen het optreden van de ICE-agenten muzikaal steunde.
En ook nu weer massale straatprotesten en onlusten. Brandjes die niet meer te blussen zijn. Want de ongelijkheid, het onrecht en het racisme blijven, ondanks alle vormen van protest, toch zichtbaar aanwezig. Het onrecht is te groot, blijft te lang duren… De droom wordt door geweld en rellen ingehaald. Het geduld en de hoop lijken op. Evenwel worden we door literatuur, kunst en muziek nog steeds herinnerd aan de speech van Martin Luther King. Theater, film, muziek, kortom kunst in al haar vormen, blijven de nodige kopstoten geven zodat we blijven reageren, protesteren en daden verrichten. Slogans en protestliederen zijn zowat de plaatsvervangende speeches geworden.
Bekijk op VRT MAX in het filmaanbod zeker het met een Oscar bekroonde Mississippi Burning uit 1988, nog te bekijken tot 31 augustus. De film is een weergave van het onderzoek dat de FBI en de plaatselijke politie voerden om drie vermiste burgerrechtenactivisten terug te vinden en van de gevolgen die dit meebracht voor die gemeenschap.
Je kunt veel voorbeelden vinden waarin ‘I have a dream’ (her)gebruikt wordt. Zo is het werk van Banksy vaak zo’n kopstoot die ons aan die droom doet herinneren. Zijn Follow Your Dreams – Cancelled (2010) en I Have a Dreamcatcher (20215) zijn daar heel mooie, sterke voorbeelden van.
Ook op muzikaal vlak worden de woorden ‘I have a dream’ vaak gesampled. Ga maar na! Let ’em in van David Paul is vooral gekend door de oorspronkelijke versie van Paul McCartney and Wings. Maar in zijn soulversie gaat David Paul met de tekst aan de haal. Zo vernoemt hij niet alleen een aantal activisten uit de burgerrechtenbeweging, maar gebruikt hij vooral ook tekstdelen uit de speech van Martin Luther King.
Bekijk zeker de clip op YouTube: What we talkin’ about van Jay-Z. Omdat zijn fans vooral (zwarte) jongeren zijn, betrekt de boodschap van Martin Luther hiermee nieuwe, jongere generaties die zo de boodschap blijven horen. Blijven ook zij de droom koesteren.
Hier is het zeker interessant om er ook de lyrics bij te halen. Of wat dacht je van Hiii Power van Kendrick Lamar? Ook hier kun je er het best de tekst bijhalen. Never Let Go – A Better Tomorrow van Wu-Tang Clan of A Dream van Common. En dit zijn slechts enkele voorbeelden…
En masse
En terwijl ik dit hier zit te typen, is in Cannes het filmfestival weer van start gegaan. Waar beelden en verhalen passeren, dromen werkelijkheid worden en speeches worden gehouden. Zo kreeg ook Ken Loach bij de vertoning van zijn film Land and Freedom (1995) de micro.
In zijn speech ging het als volgt: “Ik wil de woorden van Martin Luther King aanhalen, die zei: ‘Het kwade is niet het geweld van het Kwaad, maar de stilte van het Goede.’”
Een blijvende oproep dus van deze ‘oude knar’ – hij werd 90 op 17 juni – om blijvend alert te zijn, te reageren op mistoestanden en onrecht. Omdat dromen alleen niet werkt – en omdat alléén dromen ook geen verandering brengt. Met velen samen eenzelfde droom vooropstellen en er ‘en masse’ voor ijveren die droom te realiseren, daarentegen. Van generatie op generatie… zo lang als nodig.
Marijke Dejaeghere
