2004-2005 - Opengekapt - Persartikel

Persartikel

De Morgen - 19/02/2005 - Wouter Hillaert

Theater uit de marge De sociaal-artistieke werking zit op een weer. Hoewel nogal eens bekeken als 'kunst door sociale gevallen', is ze het amateurisme ontgroeid en wil ze als volwassen kunstvorm behandeld worden. In een nieuwe reeks houdt De Morgen een aantal initiatieven tegen het licht. Vandaag krijgt u deel 1, dinsdag volgt de tweede aflevering.

DE SPELERS VAN 'DANY' EN 'OPENGEKAPT!'

'Als je moet samenspelen met iemand die je daarvoor dronken uit het café hebt gehaald, leer je jezelf wel aanpassen'

'Wat wij doen, is een prachtvorm van basisdemocratie'

Zowat elk project met nieuwe spelers vertrekt vanuit hun eigen verhalen en ervaringen. Daar steekt een bepaalde visie achter, omtrent dure woorden als 'emancipatie' of 'empowerment'. Dit is de theorie: via kunst worden gewone mensen creatieve makers, ook van hun eigen omgeving. Maar hoe ziet de praktijk eruit? We vroegen het aan de spelers van Opengekapt! en Dany, twee voorstellingen die deze week in Gent in première gingen.
De Unie der Zorgelozen, die onder de vleugels van Nieuwpoorttheater in de wijk Muide/Meulestede werkzaam is, zet met Opengekapt! een nieuwe lijn uit binnen haar eigen werking. Bezieler Geert Six engageerde zelf een tiental spelers uit de groep waarmee hij in Kortrijk wijkprojecten maakt, voor wat een 'doorstroomproject' heet. Bedoeling is samen met hen intensiever te kunnen werken dan met vijftig wijkbewoners doorgaans het geval is. Met de extra ervaring die die spelers zo opdoen, kunnen ze later de grote groep mee helpen trekken. Het is een kwestie van creatief talent winnen én versterkend inzetten in de eigen werking. Verzelfstandiging, kortom.
"Deze manier van werken vraagt veel meer engagement van jezelf als speler. Zo moet je intensiever bezig zijn met de uitwerking van je eigen personage. Je verzint het zelf, terwijl Geert vroeger veel meer zei wat je moest doen. Nu zoeken we in oefeningen zelf hoe we bijvoorbeeld onze kracht moeten doseren, of hoe we op de scène kunnen bewegen. Het is echt een stap verder", zegt Frank Delft.
Ook inhoudelijk zien de spelers evoluties tegenover de Kortrijkse wijkprojecten. Jurgen Creyf en Vincent Vandevyvere: "In ons eerste project met de Unie kreeg je een veel directer beeld van de buurt zelf. Dat ging dan over financiële problemen, of over werk zoeken en zo. Het liep van individu naar verhaal, zonder al te veel omwegen. Nu is het omgekeerd: eerst is er het verhaal en dan ga je dat pas vertalen naar je eigen personage. In welke sociale situatie wijzelf als persoon verkeren, speelt eigenlijk geen rol meer."
Het is een van de verwezenlijkingen die ook in de gewone sociaal-artistieke praktijk steeds meer opvalt. Nieuwe spelers worden nog zelden met hun private verhaal 'te kijk gezet', en dus veel minder beperkt tot hun specifieke sociale stempel. Hun materiaal wordt vertaald naar een universeler verhaal. En Opengekapt gaat daar nog verder in, ook omdat de spelersgroep hier heel sociaal divers is. De voorstelling toont een claustrofobische dorpsgemeenschap rond een paar volkse typen: de dokter, de schoolmeester, de burgemeester. Het is meer een maatschappelijke thriller dan de vrolijk-pijnlijke mozaïekvoorstelling waarop sociaal-artistieke processen vaak uitlopen.

Koffie en taart
Je kunt je bij Opengekapt! afvragen wat nog het verschil is met een gewone professionele productie. Maar dat verschil is er volgens de spelers wel degelijk. "We zijn geen acteurs, wij spelen. Eigenlijk zou het zelfs fout zijn om heel hard te proberen acteur te zijn, dat zou niet kloppen. Het sociale 'koffie en taart'-aspect moet voelbaar blijven op de planken", betoogt Vincent. Anderen vinden zichzelf juist ook bepaalde extra kwaliteiten hebben tegenover professionele acteurs. "We hebben onszelf gevormd. Dat geeft ons niet alleen een groter naturel, maar maakt ons ook flexibeler. Want als je moet samenspelen met iemand die je daarvoor dronken uit het café hebt gehaald, dan leer je jezelf aanpassen. Je hebt bovendien meer motivatie nodig, omdat we eigenlijk twee jobs moeten combineren", zeggen Roselein Detavernier en Jasmien Nemegeer. En Frank vat het resultaat daarvan kernachtig samen: "Bij veel professionele acteurs zie ik steeds dezelfde stijl. Onze Jurgen Creyf is telkens anders. Hij blijft fantastisch."
Als de spelers daar bovendien de hele werking van de Unie der Zorgelozen bij betrekken, is hun oordeel klaar: "Bij ons is theater maken veel meer een familiegegeven. Zelfs als je ooit maar één vijs hebt ingedraaid, hoor je erbij. Dat maakt het allemaal meer dan theater. Door de wijkprojecten is onze cité vernieuwd, geven we nu ons Zorgelozenkrantje uit en gaan we met elkaar op fietstocht. Wij zijn één groep, tegenover al dat persoonlijke gewin dat je soms in het amateurtheater ziet. Het is eigenlijk een prachtvorm van basisdemocratie", zegt Filip Coolen.

Eigen situatie, ander perspectief
Helemaal anders dan het gezelschap-in-wording dat de Unie der Zorgelozen wil zijn, is de werking van Victoria Deluxe. Die sociaal-artistieke organisatie richt zich per project op nieuwe doelgroepen. Zo was er al theaterwerk met anderstalige nieuwkomers (Ne partez pas sans moi), met senioren (Het land van belofte) en met gevangenen (Het huis dat tussen de doornen staat). Daarnaast ontwikkelt Deluxe heel wat alternatieve stadsprojecten, waarbij telkens gezocht wordt naar de meest geijkte discipline en presentatievorm voor de specifieke spelers. Uit een beeldendekunstatelier kwamen bij de vorige verkiezingen eigenzinnige stemaffiches, op geregelde zondagen is er een bal populaire voor senioren, en momenteel wordt na een documentairefilm met nieuwkomers gewerkt aan straattelevisie in de eigen wijk. Via al die creatieve processen wil Deluxe werken aan een actief burgerschap, dat bruggen slaat binnen de stedelijke leefcontext. Zo stromen deelnemers uit verschillende vorige projecten binnen de organisatie zelf door, tot in de raad van bestuur toe.
Het hoeft niet zo nodig puur theater te zijn, en daar is Dany een mooi bewijs van. Het gaat hier om een theatrale en muzikale tekstlezing met voornamelijk mensen die uit een moeilijke situatie komen. Ze hebben in de loop van een half jaar geïmproviseerd omtrent eigen levensgetuigenissen, en dat materiaal heeft regisseur Dominique Willaert dan herschreven tot één verhaal over Dany. Die groeit op tegen de achtergrond van de grote wereldgeschiedenis, van in zijn wieg tot op café. Hij verglijdt in het eenzame universum Prozac, maar klimt tegen het eind weer uit zijn put. "In het begin vond ik het heel moeilijk om dat te vertellen. Ik betrok alles de hele tijd op mezelf. Maar je moet juist afstand nemen van je eigen angsten en emoties om überhaupt goed te kunnen spelen", zegt Peter Hilderson. Hij benoemt daarmee de grootste waarde van een sociaal-artistiek project: spelers gaan hun eigen situatie vanuit een ander perspectief zien en leren er zo beter mee omgaan.
In de sociaal-artistieke praktijk mag nooit iets ten koste gaan van het eerste lid van de samenstelling. "De waarde van dit project heeft alles te maken met het sociale samenzijn op zich. Je stem wordt gehoord, en dat heeft mij als mens echt weer doen openbloeien. Ik ben nu minder schuw. Bovendien leer je hier elkaar meetrekken. Zoiets zie je vandaag niet zo vaak meer in onze maatschappij", aldus Peter.
Het doet denken aan wat Jurgen zei over Opengekapt!: "Mochten er meer Unies zijn, zou dat overal minder miserie geven." En dat is iets wat niet alle professionele theatergezelschappen van zichzelf kunnen zeggen, hoe maatschappijkritisch hun voorstellingen ook zijn. Het werk met nieuwe spelers en andere verhalen is pas echt politiek theater, ook naast de scène.